ارزیابی ریسک های محتمل در پروژه های عمرانی و نحوه مدیریت و کنترل ریسک های موجود

نویسنده: فاطمه قاسمي
ارزیابی ریسک های محتمل در پروژه های عمرانی و نحوه مدیریت و کنترل ریسک های موجود

سرمایه گذاری در بخش‌های مختلف صنعت از جمله صنعت ساختمان‌، همیشه دارای نقاط مبهمی است‌. برای این موارد ابهام عدم قطعیت لحاظ می‌شوند‌، با در نظر گرفتن عدم قطعیت شرایط را از آنچه در طراحی در نظر گرفته میشود بدتر پیش بینی می‌کنیم. مهندسان و مدیران پروژه در گذشته‌، بر اساس تجربه درصد‌ی از هزینه و زمان به عنوان ریسک در نظر می‌گرفته اند اما امروزه روش های دقیقی برای محاسبه ی عدم قطعیت پروژه ها در نظر گرفته میشود. لازم به ذکر است ریسک ها هر چند، مورد ارزیابی پیش از شروع ساخت در نظر گرفته باشند، همیشه ریسک های ناشناخته ای وجود دارند که در حین اجرا با آن مواجه خواهیم بود.

 

ریسک در پروژه عمرانی

انواع ریسک های موجود در موفقیت پروژه تاثیر گذارند. به طور کلی در پروژه‌های عمرانی عدم قطعیت‌ها متوجه پیمانکار و کارفرماست. مهندسین پیمانكار از سه طریق، می‌تواند در یك پروژه برد داشته باشند:

  1. با حصول سود مالی حاصل  از انجام كار كوتاه مدت‌، اما بسیار مهم، سود ببرد.
  2. با كسب اعتبار برای خود كه به نسبت عامل بالا، در بلند مدت  پیشرفت نماید.
  3. با کسب تجربه‌، سطح دانش خود و كاركنان ش را بالا ببرد.

عدم قطعیت، ریسک و میزان ریسک

 

چند تعریف برای عدم قطعیت

  • وضعیتی از یك رویداد است كه یک نتیجه احتمالی و غیرقطعی را بیان می‌کند. نتیجه این رویداد می‌تواند منجر به ریسک یا فرصت شود.
  • ریسک یا فرصت به وضعیتی از یك رویداد كه نتیجه آن غیرقطعی ولی قابل اندازه‌گیری است، گفته می‌شود؛ نتیجه این رویداد می‌تواند مثبت یا منفی باشد.

شاید ریسک و عدم قطعیت را یکسان بدانید اما حقیقت امر این است ککه این دو با هم متفاوت هستند.

 

تعریف ریسک

  • امكان بروز پیش آمد ناخوشایندی در كار مانند خطر، زیان مالی، صدماتی كه احتمال وقوع شان وجود دارد و می‌تواند بر روی پروژه اثر بگذارد.

 

ریسک در پروژه عمرانی

 

تعریف و معنی مدیریت ریسک پروژه

 

مدیریت ریسک، یک گرایش نوین از مدیریت بوده است که در شاخه‌هایی از جمله امور مالی و سرمایه‌گذاری، تجارت، بیمه، ایمنی، بهداشت و درمان و‌‌ پروژه های صنعتی و عمرانی جایگاه ویژه پیدا کرده است.

مدیریت ریسک فرآیندی سیستماتیک از شناسایی، تحلیل و پاسخ به ریسک‌های موجود در  پروژه است و در آن احتمالات وقوع حوادث منفی را بالا در نظر می‌گیریم و وقوع وقایع مثبت را پایین تر از مقدار محاسباتی در نظر میگیریم. 

 

حالا آیا می‌دانید در پروژه‌های عمرانی با چه ریسک‌هایی مواجه هستیم؟

در پروژه‌های عمرانی  مثل هر پروژه دیگری، ریسک‌های بسیاری ی وجود دارد که توسط کار گروهی تخصصی شناسایی، ارزیابی و برنامه‌ریزی برای کاهش آنها انجام می‌شود. ریسک‌های موجود در پروژه های عمرانی با آن‌ها مواجه می‌شویم شامل: 

  1. ریسک تکنیکی
  2. ریسک ساخت
  3. ریسک موقعت کار
  4. ریسک اداری و سازمانی
  5. ریسک اجتماعی و فرهنگی
  6. ریسک مالی 

 

ریسک پروژه های عمرانی

 

ریسک‌های فنی و تکنولوژیکی

شامل زمانی که مطالعات صورت گرفته اندک بوده و اطلاعات کافی از شرایط زمین و محل کار، عدم دسترسی به مواد و مصالح، برآورد صحیح هزینه و برنامه‌ریزی و ... به طور دقیق محاسبه نشده.

ریسک‌های ساخت

را می‌توان از بازدهی و بهره وری ناکافی، عدم پایداری در آب و هوا و عوامل جوی، خطرات ناشی از تخریب، رانش و …، خطرات جانی پرسنل در کارگاه‌هایی که مشغول به کار هستند، عدم کفایت پیمانکار و کم بودن دانش وی، مسائل صنعتی، تاخیر پیش‌بینی نشده در برنامه زمان‌بندی برای تهیه و دسترسی به منابع ساخت و ساز، کار با کارفرمایان فاقد تخصص و ضعیف از نظر مالی و مدیریتی، طولانی شدن زمان اجرا و اتمام پروژه‌ها و بیمه نکردن تمامی پروژه‌های عمرانی از سوی شرکت‌های بیمه نام برد.

ریسک موقعیت کار

 را هم می‌توان نبود یا کمبود منابع مانند مواد، زمین و کارگر، کمبود نیروی متخصص در اجرای سیستم‌های حساس فنی و کارگری، تعهد به انجام کارهایی که سازنده، کارفرما یا هر نهاد نظارتی دیگر که سابقه انجام موارد مشابه را ندارد، کار در مناطق مرزی، محروم یا جنگی به دلیل وجود مواد منفجره و وقوع خطرات جانی و مالی بعدی ناشی از آن دانست.

 ریسک مالی

را هم تورم (کوتاه مدت) یا نبود مقیاس برای هزینه فعالیت‌ها، زمان‌بندی نادرست پرداخت‌ حقوق، اعتصابات و ناآرامی‌های کارگری، کمبود مالی کارفرما، عدم همکاری موسسات مالی در پرداخت تسهیلات، انجام کارهای مقطوع و بدون تعدیل در مناطق با تورم  و غیر قابل پیش بینی، تغییر در تعرفه‌های اداری، عدم تنظیم و ارائه به موقع صورت جلسه و صورت وضعیت‌ها تشکیل می‌دهند.

ریسک اداری و سازمانی

شامل مدیریت نامناسب و ناکارآمد، تغییرات ساختاری، مدیریتی و احتمال تغییر در برنامه‌ها و هدف گذاری‌ها، عدم همکاری ادارات و سازمان‌های اثرا گذار در اجرای پروژه‌های ساختمانی، ضعف قوانین و برداشت سلیقه‌ای از آن در سازمان‌های فوق و ناهماهنگی ادارات و سازمان‌های اثرگذار در اجرای پروژ‌ه‌های ساختمانی هستند.

ریسک فرهنگی و اجتماعی

نیز نامناسب بودن فرهنگ کاری و فنی عوامل اجرایی و استادکاران، عدم توجه به مسائل فرهنگی و هنجارهای اجتماعی در طراحی ساختمان‌ها، افزایش جمعیت، مهاجرت و ساخت و ساز غیر استاندارد در مناطق حاشیه‌ای و ضعف فرهنگی در استفاده از ساختمان را شامل می‌شود.

احتمال وقوع هر کدام از ریسک‌ها چقدر است؟

در بررسی‌های صورت گرفته میزان ریسک اقتصادی و مالی نشان داده شده حداقل و حداکثر حدود 3/3  تا 3/7 درصد است و یعنی احتمال وقوع آن زیاد است. ریسک ساخت هم احتمال وقوع متوسطی دارد و میزان بین 2/8 تا 3 درصد است. در نهایت ریسک موقعیت کار هم میزان 2/4 تا 2/7 درصدی دارد و احتمال وقوع آن اندک است.

روش های ارزیابی ریسک پروژه

 

روش ارزیابی عدم قطعیت‌ها

بطور روز افزون كارفرمایان در جستجوی روش‌های ساختی اند كه ریسک های ساخت را به سازندگان منتقل كنند. به همین دلیل امروزه قرار‌دادهای تركیب طراحی و ساخت مثل DBFO : {طراحی، ساخت، سرمایه گذاری و بهره برداری} رو به افزایش اند و كارفرمایان بزرگ با استفاده از شراكت، قراردادهای تفكیک شده بر اساس تخصص و PFI جذب سرمایه خصوصی مانند ساخت خانه با هزینه سازنده در زمین كارفرما و شراكت در سود كار به راه حل های بهتری رسیده اند.

ریسک پیمانكار از عدم قطعیت‌ طرح و بازار اثر پذیر است و بستگی كامل به نوع قرارداد با كارفرما دارد. وقتی كارفرما كل ریسک را به پیمانكار واگذار می‌كند پیمانكار باید كل عدم قطعیت‌ها را شناسایی و دسته بندی كند و اثر هر یک را برروی هزینه و زمان پروژه بسنجد. در این هنگام او باید تغییرات بازار را كه می‌تواند تاثیر منفی، بر روی كار او داشته باشد پیش بینی كند و شاید طراحی مجدد یا روش متفاوتی را جهت كار اتخاذ نماید. امروزه استفاده از تكنیک های طرح و ساخت به طور روزافزونی با نظرات پیمانكار انجام می‌شود. مقدار هزینه، تجربه‌های پیشین پیمانكار از اجراهای با كیفیت و تیپبندی و تكرار با در نظر داشتن حد قابل قبول طراحی جزئیات از طرف او پیشنهاد می‌شود. این موارد معمولا از نظر پیمانكار بر روش‌های پیشنهاد شده از طرف مشاور و كارفرما ارجحیت دارد. روش‌های جدید و تجهیزات به كار گرفته شده برای آنها دارای ریسک تاز‌ه‌ای هستند كه باید مدیریت شده، بر سایرین اضافه شود.

در تعیین موارد عدم قطعیت یک پروژه از طرف پیمانكار باید پیش از همه چیز، با استفاده از تجربه موارد عدم قطعیت را شناسایی کرد.

مدیران با تجربه در تصمیم گیری كمتر اشتباه می‌كنند. همچنین وضعیت بار‌گذاری ساختمان‌های تكراری نیز مشابه همدیگر می‌تواند باشد. البته نوع كاربری سازه‌ها مثل: تجاری، اداری، مسكونی و... عامل تفاوت و تغیر در كار است. وضعیت هر سایت و خاك آن بستگی به محل كار دارد و در پروژه های متفاوت مختلف است. اندازه و حجم پروژه مسلما در همه كارها یكسان نیست. هر چه به مشخصات جزئی تر از قبیل جزئیات كار و افراد شاغل نزدیك می‌شویم تفاوت طرح نمود بیشتری پیدا می‌كند.

تغییرات در نوع طرح و منابع تهیه مواد و لوازم نیز بستگی بسیاری به نظر كارفرما و مشاور و محل كار دارد كه در طرح‌های مختلف متفاوت است و ریسک ها و فرصت‌های مربوط به خود را دارد.

ارزیابی عامل‌های عدم قطعیت در متغیرهای پروژه

بنابر آنچه تاكنون گفتیم می‌توان عوامل عدم قطعیت در متغیرهایی كه در بخش‌های بالا بررسی قرار گرفت را پیدا نمود‌. پس نخستین گام شناسایی و خرد نمودن هر یک از متغیر‌ها به زیرمجموعه‌های کوچک است‌. هر یک از زیر مجموعه‌ها نیز به خودی خود می‌توانند دارای عوامل عدم قطعیت باشند. بنابراین هر متغیر می‌تواند به یک یا چند عامل عدم قطعیت بستگی داشته باشد. گام دوم جهت تجزیه و تحلیل ریسک صورت می‌گیرد كه باید ارتباط هر یک از متغیر‌ها، با سود حاصله از پروژه با فرمول‌های ریاضی مربوط بدست آورد.

 

تاثیر رفتاری كارفرمایان بر ریسک

كارهایی كه از طریق كارفرمایان به پیمانكاران داده می‌شود تحت دو عنوان زیر هستند.

  • طرح‌های عمرانی

طرح‌هایی كه بودجه آنها به طور مستقیم از طرف دولت تأمین می‌شود و دولت سرمایه گذار اصلی آن است. پس ممکن است با تغییر وضعیت دولت طرح‌ها حتی تا حد توقف كامل یا با سرعت بسیار بالا با توجه به بودجه پیش بروند.

  • طرح‌های غیر عمرانی

طرح‌هایی سرمایه گذاری هستند كه توسط سازمان‌ها و نهادهای دیگر انجام می‌شود و بازگشت آنها از طریق سود كار صورت گرفته است. در این طرح‌ها بیشتر بانک ها سرمایه گذار پروژه هستند. طرح‌های وابسته به بودجه دولت كاملا وابسته به وضعیت مالی دولت دارند.  هر چه تورم بالاتر، دولت قادر به انجام طرح‌های عمرانی كمتری است و اگر طرح‌های بیشتری را آغاز كنند با مشكل پرداخت مواجه خواهند شد. 

آنچه كه می‌تواند پیمانكار را با ریسک مواجه كند پرداخت‌های مالی و زمان پروژه است. بعضی كارفرمایان به علت عدم آشنایی كافی با حجم كار ممكن است خاتمه قرارداد را در زمان مشخص ذكر كنند اگر پیمانكار تشخیص دهد كه مشاور تا آن زمان قادر به ارائه نقشه‌ها نیست باید محدودیت زمانی برای كارفرما بگذارد و او را وادار به پرداخت جریمه نماید. بعضی از كارفرمایان نیز به علت عدم امكانات مالی ممكن است زمان را طولانی‌تر نمایند كه در این صورت نیز پیمانكار باید حق اضافه نمودن جریمه را با توجه به تورم برای خود در نظر بگیرد.

ارزیابی و تحلیل ریسک های موجود

بعد از اینکه تمام ریسک‌های محتمل شناسایی شد، ارزیابی آن‌ها توسط روش‌های کمی و کیفی انجام می‌شود. با استفاده از روش‌های ارزیابی ریسک، از اطلاعات موجود برای جلوگیری از وقایع و کاهش سطح عواقب آن‌ها در مدیریت ریسک استفاده می‌شود.

روش های کمی

معمولا از این روش، در پروژه‌های کوچک و متوسط استفاده می‌شود. این روش شامل فهرست و تطبیق مخاطرات بنا به اولویت بندی، طبق نظر افراد متخصص می‌باشد. از این روش، وقتی که اطلاعات زیادی موجود نیست یا زمان انجام پروژه محدود است استفاده می‌شود.

در این سازمان‌دهی، ریسک‌ها با توجه به نظرات و دیدگاه‌ها و آستانه تحمل ریسک در پروژه، به سه دسته‌ی:

  1. سطح پایین
  2. سطح متوسط
  3. سطح بالا

روش های کیفی

این روش مرتبط با تحلیل اثرات ریسک با استفاده از ریز اطلاعات و اعداد است و در پروژه‌های بزرگ کاربرد دارد.

 

مهم‌ترین ارزیابی‌های کیفی عبارت‌اند از:

  • تحلیل چارت تصمیم‌گیری، ارزش پول موردنظر، نظر متخصص، تحلیل چارت کاستی‌ها، منطق تصادفی، توزیع احتمال، آنالیز حساسیت، تخمین مونت کارلو و غیره.
  • تحلیل کیفی به علت نیاز به اطلاعات فراوان برای رسیدن به یک تحلیل دقیق و موشکافانه به زمان و کار بیشتری احتیاج دارد.

چگونه BIM ساخت پروژه را مدیریت می‌کند

یکی از مزایای BIM این است که با استفاده از آن می توانید چرخه عمر ساخت و ساز را کنترل کنید، فکر می‌کنید چگونه؟ آیا BIM  را مطالعه نموده اید؟

در اینجا نحوه خدمات رسانی، فن آوری BIM  در بعد چهارم یعنی مدیریت ریسک آورده شده است!

  • 4D BIM در کاهش و برنامه ریزی خطر کمک می‌کند

لیستی از استانداردهای ایمنی وجود دارد که بخصوص در زمینه ساخت و ساز اعمال می شود و توسط سازمان ایمنی و بهداشت شغلی دیکته شده است. BIM به پیاده سازی کمک می کند و می تواند به شما در برنامه ریزی و مدل سازی وظایف به ترتیب کمک کند ، نقاط درد مشترک را که بدون کمک یک برنامه نرم افزاری قابل پیش بینی نیستند از بین می برد. این تکنیک همچنین نمایشی بصری از ساختمان در مدل 4D را ارائه می دهد ، جایی که برنامه ریزان ساخت می توانند خطرات احتمالی را قبل از مشکل ساز بودن تعیین کنند.
4D BIM در ساخت و ساز تجزیه و تحلیل خطر مجازی و ارزیابی ایمنی ، تولید گزارش های دقیق از شرایط سایت برای کارگران. این تکنیک به عنوان ابزاری عالی برای کارگران جدید ساختمانی که با سایت شغلی آشنا نیستند عمل می کند.
BIM بیشتر می تواند جزئیات مفصلی درباره تکالیف وظیفه محور ارائه دهد. قبل از شروع فرآیند ساخت ، مدیران ساخت و ساز از این عملکرد برای جلوگیری از خطرات استفاده می کنند.

  • BIM رویدادهای منفی پروژه های ساختمانی را کنترل می‌کند

BIM با نرم افزار مدیریت ساخت و ساز ادغام می‌شود و مدیران ساخت را در ارزیابی هزینه و زمان شغل خود آسان تر می‌کند. این تکنیک در حالی که با تکنیک های مدیریت پروژه واقعی جفت می شود ، موثر است تا مدیران بتوانند تأخیرها و شکست های پروژه را برطرف کنند. BIM همچنین مسئولیت و خطر شرکت سازنده را کاهش می دهد. علاوه بر این شرکت های ساختمانی که بیش از یک پروژه BIM را اجرا می‌کنند، می‌توانند از هزینه و زمان اتلاف بین پروژه ها بکاهند.

  • BIM پروژه های ساختمانی را در یک محیط امن ارائه می‌دهد

اگر از علاقه مندان به LEED هستید، BIM برنامه ریزی  ساخت و ساز را برای دستیابی به اعتبارات LEED تسهیل می‌بخشد. همگام سازی شده با نرم افزار ساخت و ساز سبز، BIM در تعیین چگونگی یک شرکت AEC می‌تواند اعتبارات LEED اضافی برای اولویت زیست محیطی استان دریافت کند.
اگر می خواهید یک تحلیل عمیق از میزان "سبز" بودن یک پروژه داشته باشید، محصولات 6D BIM، مانند Tally توسط Autodesk می‌توانند تأثیر ساختمان جدید را بر محیط تجزیه و تحلیل کنند. استفاده از پلاگین ها با سایر برنامه های نرم افزاری BIM معماران را در انتخاب موادی که برای محیط زیست ایده آل هستند و هزینه مواد را به منابع غیر پایدار مرتبط می سازند.

  • BIM دوام ساختمان تجاری را تضمین می‌کند

از آنجا که BIM در ساخت و ساز عملا اطمینان می‌دهد که راه حل های ساخت طراحی برتر از ساخت غیر BIM خواهد بود. احتمال اشتباهات کاهش می یابد. BIM بهره وری ساختمان را افزایش می‌دهد و زمینه پیشرفت ساختمان را فراهم می‌کند. با تاسیس BIM ، کار برای یک پیمانکار جدید آسانتر می‌شود که یک ساختمان ساخته شده را وارد کار کند، بازسازی کند یا بهسازی کند.
شرکتهای باتجربه BIM استفاده متقابل از BIM همچنین در پروژه های بزرگ تجاری مانند بازسازی اتاق اورژانس در یک بیمارستان قدیمی دیده می شود. در اینجا ارائه دهندگان خدمات BIM ضمن ارائه یک الحاق کاملا جدید به بیمارستان، به حفظ یکپارچگی مرکز دارویی اصلی کمک می‌کنند. از این رو ، شرکت های BIM برای مدرنیزه کردن یک ساختمان و دستیابی به LEED Silver به طور کارآمد استفاده می‌کردند.

  • BIM به کارگران، محیط زیست و بنگاه ها برای امنیت بیشتر کمک می‌کند

BIM در ساخت و ساز به مدیریت ریسک برای محیط امن کمک می‌کند. جدیدترین روش برای ساخت و ساز که زباله ها را نیز از بین می‌برد، باعث صرفه جویی در وقت و هزینه برای همه می‌شود.

5.0 امتیاز از 1 رای